Kiến Thức, Thái Độ, Thực Hành Về An Toàn Thực Phẩm, Và Quản Lý Nhà Nước Đối Với Cơ Sở Sản Xuất Bún Tại Thành Phố Rạch Giá, Tỉnh Kiên Giang

1. Thông tin Luận văn thạc sĩ

• Tên Luận văn: KIẾN THỨC, THÁI ĐỘ, THỰC HÀNH VỀ AN TOÀN THỰC PHẨM, VÀ QUẢN LÝ NHÀ NƯỚC ĐỐI VỚI CƠ SỞ SẢN XUẤT BÚN TẠI THÀNH PHỐ RẠCH GIÁ, TỈNH KIÊN GIANG
• Tác giả: TRƯƠNG CÁO
• Số trang: 78
• Năm: 2017
• Nơi xuất bản: Trường Đại học Kinh tế Thành phố Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành học: Quản lý Kinh tế
• Từ khoá: An toàn thực phẩm (ATTP), Kiến thức Thái độ Thực hành (KAP), Quản lý nhà nước, Cơ sở sản xuất bún, Rạch Giá, Kiên Giang.

2. Nội dung chính

An toàn thực phẩm (ATTP) là một vấn đề mang tính cấp thiết toàn cầu, gây ra gánh nặng bệnh tật đáng kể, đặc biệt ảnh hưởng đến trẻ em và các quốc gia thu nhập thấp. Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) ước tính có khoảng 600 triệu trường hợp mắc bệnh và 420 ngàn người tử vong do thực phẩm mỗi năm, chủ yếu do nguồn nước ô nhiễm, quy trình chế biến, bảo quản kém và thiếu quy định quản lý nhà nước hiệu quả. Tại Việt Nam, ATTP luôn là mối quan tâm hàng đầu của Đảng và Nhà nước, không chỉ vì sức khỏe cộng đồng mà còn vì ý nghĩa kinh tế, xã hội và hội nhập quốc tế. Tình trạng sử dụng hóa chất cấm, sản xuất sản phẩm kém chất lượng, và ngộ độc thực phẩm diễn biến phức tạp, với khoảng 250-500 vụ ngộ độc, 10.000 nạn nhân và 100-200 ca tử vong mỗi năm. Nguy hiểm hơn, khoảng 150.000 ca ung thư mới mắc và 75.000 trường hợp tử vong hàng năm có nguyên nhân từ thực phẩm không an toàn. Trong bối cảnh đó, bún – một thực phẩm truyền thống phổ biến trong ẩm thực Việt Nam, đặc biệt là tại Kiên Giang với món “Bún cá Kiên Giang” trứ danh – đang đối mặt với nhiều thách thức về ATTP. Thực trạng cho thấy, nhiều cơ sở sản xuất bún tại Rạch Giá chưa tuân thủ quy định, thậm chí sử dụng các chất cấm như Tinopal, hàn thạch, formol để làm tăng vẻ bắt mắt, độ dai, mà không quan tâm đến sức khỏe người tiêu dùng. Các hoạt động kiểm tra của ngành chức năng đã phát hiện và xử lý nhiều vi phạm, nhưng tình hình vẫn còn phức tạp. Nhận thấy tính cấp thiết của vấn đề, luận văn này ra đời với mục tiêu tìm hiểu thực trạng kiến thức, thái độ, thực hành về ATTP của chủ cơ sở sản xuất bún và công tác quản lý nhà nước của lực lượng Quản lý thị trường tại TP Rạch Giá, từ đó đề xuất các giải pháp nhằm nâng cao sự tuân thủ quy định và thúc đẩy phát triển sản xuất bún an toàn.

Để thực hiện mục tiêu nghiên cứu, luận văn đã xây dựng cơ sở lý thuyết vững chắc từ các khái niệm cơ bản về thực phẩm, an toàn thực phẩm, ô nhiễm, ngộ độc thực phẩm, mối nguy về ATTP theo Luật ATTP (2010). Tầm quan trọng của chất lượng ATTP được nhấn mạnh không chỉ ở khía cạnh sức khỏe mà còn tác động trực tiếp đến kinh tế, thương mại và uy tín quốc gia. Nghiên cứu tập trung vào mô hình Kiến thức – Thái độ – Thực hành (KAP), đánh giá sự hiểu biết của người chế biến về các quy định, vệ sinh cơ sở, cá nhân, nguyên nhân ngộ độc, và các chất cấm. Thái độ được đo lường qua niềm tin, cảm xúc và hành vi có ý thức về ATTP, trong khi thực hành bao gồm các quy tắc vệ sinh bàn tay, vệ sinh cá nhân, bảo quản thực phẩm, 10 nguyên tắc vàng chế biến an toàn, lưu thông phân phối và nhãn mác. Luận văn cũng tổng hợp các quy định pháp luật liên quan từ các Chỉ thị, Thông tư, Nghị định của Chính phủ và Bộ Y tế, Bộ Công Thương, đặc biệt làm rõ trách nhiệm quản lý nhà nước của Bộ Công Thương. Về phương pháp nghiên cứu, đề tài được chia thành hai phần chính: đánh giá công tác quản lý ATTP đối với cơ sở sản xuất bún và đánh giá KAP của chủ cơ sở sản xuất bún. Phương pháp chọn mẫu bao gồm 9 cán bộ Quản lý thị trường (toàn bộ) và 40 chủ cơ sở sản xuất bún (trong tổng số 43 cơ sở, sau khi loại bỏ mẫu không hợp tác) tại TP Rạch Giá. Thang đo được xây dựng công phu với 18 biến quan sát nguyên nhân và 14 biến giải pháp cho quản lý nhà nước, cùng với 17 biến kiến thức, 9 biến thái độ và 14 biến thực hành cho chủ cơ sở. Dữ liệu được thu thập thông qua phỏng vấn trực tiếp bằng phiếu điều tra thiết kế sẵn và kết hợp với quan sát thực tế để thống kê, phân tích.

Kết quả nghiên cứu đã đưa ra những đánh giá cụ thể về thực trạng quản lý và sản xuất bún tại Rạch Giá. Đối với Đội Quản lý thị trường TP Rạch Giá, đội ngũ cán bộ chủ yếu có trình độ đại học chuyên ngành kinh tế và luật, với 55,56% đã được tập huấn về ATTP. Tuy nhiên, công tác quản lý ATTP đối với bún vẫn còn nhiều hạn chế. Ba nguyên nhân chính được 100% cán bộ đồng ý là: thiếu hụt về số lượng cán bộ, chưa có đơn vị chuyên môn độc lập về ATTP, và sự ảnh hưởng đến thu nhập của người sản xuất. Thêm vào đó, 88,89% cán bộ cho rằng việc xử phạt vi phạm chưa nghiêm và thái độ thờ ơ của người sản xuất cũng là yếu tố quan trọng. Các giải pháp được đề xuất nhiều nhất bao gồm bổ sung số lượng, cử cán bộ chuyên trách, tăng cường kiểm tra, thanh tra, và tăng mức xử phạt vi phạm hành chính. Về phía các cơ sở sản xuất bún, 40 cơ sở được khảo sát chủ yếu có quy mô vừa (500-1000 kg/ngày), sản xuất bún kết hợp với bánh hỏi, bánh canh, bánh phở, hủ tiếu. Các chủ cơ sở đa phần ở độ tuổi 35 trở lên và có trình độ học vấn tương đối thấp (chủ yếu cấp 2). Đánh giá KAP cho thấy, 90% chủ cơ sở đạt yêu cầu về kiến thức tổng thể, nhưng còn yếu về sự hiểu biết sâu sắc về rủi ro ngộ độc thực phẩm (chỉ 45% nhận thức nguy cơ trong chế biến và sử dụng) và chưa nắm rõ về các chất cấm (Tinopal, hàn thạch). Về thái độ, tỷ lệ đạt rất cao (97,5%), cho thấy sự đồng thuận chung với tầm quan trọng của ATTP. Tuy nhiên, vẫn còn một số vấn đề nhỏ về nhận thức vai trò của vệ sinh môi trường, côn trùng và tầm quan trọng của việc rửa tay. Về thực hành, 95% cơ sở đạt yêu cầu, nhưng vẫn có khoảng trống trong việc đảm bảo vệ sinh tại cơ sở (chỉ 82,5% có xà phòng rửa tay) và áp dụng các yêu cầu vệ sinh cá nhân như tránh tiếp xúc với dụng cụ bẩn (57,5%), mặc quần áo bảo hộ sạch sẽ (62,5%), và đeo găng tay y tế (92,5%).

Từ những kết quả phân tích trên, luận văn đưa ra các giải pháp toàn diện nhằm hoàn thiện công tác quản lý và nâng cao KAP trong sản xuất bún tại TP Rạch Giá. Đối với đội ngũ cán bộ Quản lý thị trường, cần bổ sung số lượng chuyên viên có trình độ chuyên môn về ATTP, tổ chức tập huấn thường xuyên, chuyên sâu về quản lý ATTP, và tuyển dụng cán bộ có nền tảng chuyên môn liên quan. Về điều kiện làm việc, cần trang bị đầy đủ dụng cụ, hóa chất test nhanh tại chỗ, đảm bảo phương tiện di chuyển và có chế độ đãi ngộ thích hợp để thúc đẩy động lực làm việc. Công tác truyền thông cần được đẩy mạnh, tập trung vào tác hại của thực phẩm không an toàn, phổ biến pháp luật và mức xử phạt, đồng thời tuyên truyền các gương điển hình tốt và phê phán những hành vi vi phạm. Cần tăng cường tần suất, chất lượng các chương trình truyền thông, tổ chức hội nghị, sinh hoạt câu lạc bộ và các chiến dịch truyền thông trực quan. Đối với hoạt động kiểm tra, thanh tra, cần nâng cao nhận thức của cấp ủy, chính quyền, cán bộ về ATTP, cập nhật dữ liệu cơ sở, đôn đốc cấp giấy chứng nhận ATTP và xử lý nghiêm các vi phạm. Đặc biệt, cần chủ động lấy mẫu thực phẩm có nguy cơ cao để giám sát và cảnh báo kịp thời. Để nâng cao KAP cho chủ cơ sở sản xuất bún, cần tổ chức các lớp tập huấn bắt buộc về ATTP, nhấn mạnh các chất cấm và rủi ro ngộ độc, đồng thời phổ biến rõ ràng các quy định pháp luật và mức phạt. Giáo dục đạo đức nghề nghiệp, lương tâm sản xuất là yếu tố cốt lõi để thay đổi thái độ. Cần cung cấp tư vấn trực tiếp, hỗ trợ kỹ thuật về công nghệ sản xuất an toàn, hướng dẫn sử dụng phụ gia đúng cách, và thúc đẩy tuân thủ nghiêm ngặt các quy tắc vệ sinh cá nhân như đeo găng tay, mặc quần áo sạch, mang khẩu trang. Cuối cùng, các cơ quan chức năng cần tạo điều kiện cho các cơ sở phát triển sản xuất bún quy mô lớn, áp dụng công nghệ cao theo hướng công nghiệp hóa để nâng cao mức độ ATTP. Luận văn cũng thẳng thắn thừa nhận một số hạn chế như phạm vi nghiên cứu hẹp, số mẫu còn hạn chế và chưa phân tích sâu mối liên hệ giữa đặc điểm nhân khẩu học với KAP, đây cũng là những gợi mở cho các hướng nghiên cứu tiếp theo.