Nâng Cao Năng Lực Cạnh Tranh Của Cụm Ngành Chế Biến Gỗ Cao Su Việt Nam

1. Thông tin Luận văn thạc sĩ

• Tên Luận văn: Nâng cao năng lực cạnh tranh của cụm ngành chế biến gỗ cao su Việt Nam
• Tác giả: Châu Anh Tấn
• Số trang: 65
• Năm: 2017
• Nơi xuất bản: Trường Đại học Kinh tế Thành phố Hồ Chí Minh, Chương trình Giảng dạy Kinh tế Fulbright, TP. Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành học: Chính sách công
• Từ khoá: Năng lực cạnh tranh, cụm ngành, chế biến gỗ cao su, Việt Nam, chính sách công, mô hình kim cương Porter

2. Nội dung chính

Ngành chế biến gỗ Việt Nam trong những năm gần đây đã có sự phát triển vượt bậc, đưa quốc gia này lên vị trí thứ tư toàn cầu về giá trị xuất khẩu sản phẩm gỗ và thứ mười lăm về giá trị xuất khẩu nguyên liệu gỗ, với tổng kim ngạch xuất khẩu đạt 6,97 tỷ USD vào năm 2016. Tuy nhiên, sự phát triển này đang đối mặt với thách thức lớn từ sự phụ thuộc quá mức vào nguồn nguyên liệu nhập khẩu, trong bối cảnh các quốc gia như Myanmar, Lào, Campuchia, Trung Quốc và gần đây là Malaysia đã ban hành chính sách đóng cửa rừng tự nhiên và cấm xuất khẩu gỗ tròn, gỗ xẻ. Điều này đã gây ra tình trạng thiếu hụt nguồn cung gỗ nguyên liệu, buộc các doanh nghiệp Việt Nam phải tìm kiếm giải pháp từ nguồn gỗ rừng trồng trong nước. Trong số các loại gỗ rừng trồng, gỗ cao su nổi lên như một nguồn nguyên liệu chiến lược, với diện tích trồng xấp xỉ 1 triệu ha và kim ngạch xuất khẩu nguyên liệu cùng sản phẩm tinh chế gia tăng liên tục, đóng góp đáng kể vào tổng kim ngạch xuất khẩu của ngành gỗ Việt Nam. Trước thực trạng này, luận văn của Châu Anh Tấn tập trung nghiên cứu nhằm xác định những nhân tố ảnh hưởng đến năng lực cạnh tranh của cụm ngành chế biến gỗ cao su Việt Nam và đề xuất các chính sách để nâng cao năng lực cạnh tranh cho cụm ngành này, sử dụng mô hình kim cương của Michael Porter.

Nghiên cứu đã chỉ ra ba động lực chính thúc đẩy sự phát triển của cụm ngành chế biến gỗ cao su Việt Nam. Thứ nhất, Việt Nam sở hữu nguồn nguyên liệu gỗ cao su dồi dào nhờ diện tích trồng lớn thứ tư thế giới, với gần 1 triệu ha. Đặc biệt, sản lượng gỗ cao su tròn khai thác từ diện tích tái canh dự kiến sẽ tiếp tục tăng, đạt khoảng 5 triệu m³ vào năm 2017. Gỗ cao su đại điền của Việt Nam được đánh giá có chất lượng tốt hơn so với các nước trong khu vực do quy trình trồng và khai thác được kiểm soát kỹ lưỡng hơn, giảm thiểu các khuyết tật. Thứ hai, cầu về nguyên liệu và sản phẩm gỗ cao su trên thị trường quốc tế là rất lớn. Các thị trường phát triển như Bắc Mỹ và Châu Âu ngày càng ưa chuộng sản phẩm gỗ rừng trồng do ý thức bảo vệ môi trường, tạo ra nhu cầu ổn định cho gỗ cao su. Đồng thời, Trung Quốc, một thị trường lớn, cũng đang chứng kiến sự thiếu hụt nguyên liệu nghiêm trọng do chính sách đóng cửa rừng tự nhiên, buộc các thương lái phải tìm nguồn cung từ Việt Nam. Thứ ba, bối cảnh cạnh tranh quốc tế hiện tại đang tạo ra nhiều thay đổi thuận lợi cho ngành gỗ cao su Việt Nam, đặc biệt khi các quốc gia láng giềng siết chặt chính sách cấm xuất khẩu gỗ nguyên liệu, làm tăng nhu cầu đối với gỗ cao su Việt Nam. Những yếu tố này tạo nền tảng vững chắc cho tiềm năng tăng trưởng và phát triển của cụm ngành.

Tuy nhiên, bên cạnh những động lực mạnh mẽ, cụm ngành chế biến gỗ cao su Việt Nam cũng đang phải đối mặt với ba lực cản lớn ảnh hưởng đến năng lực cạnh tranh. Đầu tiên, thị trường nguồn nguyên liệu gỗ cao su trong nước còn thiếu công bằng và minh bạch. Tập đoàn Công nghiệp Cao su Việt Nam (VRG), đơn vị quản lý tới 90% diện tích cao su thanh lý, đang áp dụng cơ chế đặc thù cho phép phân bổ nội bộ 70% sản lượng gỗ cao su cho các công ty con và chỉ đấu giá công khai 30% còn lại. Cơ chế này tạo ra sự cạnh tranh không lành mạnh, hạn chế khả năng tiếp cận nguồn nguyên liệu của các doanh nghiệp tư nhân và FDI, từ đó làm giảm động lực đầu tư và mở rộng sản xuất. Thứ hai, việc thiếu cơ sở pháp lý rõ ràng và chứng chỉ quản lý rừng cho gỗ cao su là một rào cản đáng kể. Hiện tại, chỉ có khoảng 8% diện tích rừng trồng sản xuất ở Việt Nam được cấp chứng chỉ FSC, và chứng chỉ cho ngành cao su đã bị thu hồi do các vấn đề liên quan đến quy trình khai thác. Điều này gây khó khăn lớn cho việc chứng minh nguồn gốc hợp pháp của gỗ cao su, đặc biệt khi Việt Nam tham gia các hiệp định thương mại tự do và đối mặt với yêu cầu ngày càng cao từ các thị trường xuất khẩu như Bắc Mỹ và Châu Âu. Thứ ba, doanh nghiệp và hộ gia đình trồng cao su chưa chú trọng nâng cao chất lượng gỗ cao su. Cây cao su thường được trồng chủ yếu để khai thác mủ, coi gỗ là sản phẩm phụ, dẫn đến việc ít quan tâm đến việc lựa chọn giống cây phù hợp cho mục đích lấy gỗ hoặc áp dụng các kỹ thuật trồng, khai thác mủ tối ưu để cải thiện chất lượng gỗ. Điều này làm giảm giá trị gia tăng tiềm năng từ gỗ cao su và cản trở sự phát triển các sản phẩm tinh chế.

Để giải quyết những lực cản và phát huy tối đa tiềm năng của cụm ngành chế biến gỗ cao su, luận văn đưa ra ba khuyến nghị chính sách quan trọng. Thứ nhất, Chính phủ cần điều chỉnh cơ chế đặc thù trong việc thanh lý gỗ cao su của VRG, chuyển sang hình thức đấu giá công khai hoàn toàn cho diện tích cao su tái canh hàng năm. Điều này sẽ tạo ra một thị trường nguyên liệu cạnh tranh và minh bạch hơn, đảm bảo sự bình đẳng trong tiếp cận nguồn cung cho tất cả các doanh nghiệp, từ đó khuyến khích đầu tư, nâng cao công nghệ và cải thiện năng lực cạnh tranh chung của cụm ngành. Thứ hai, Chính phủ cần sớm ban hành các quy định mới về cấp chứng chỉ rừng, bám sát thực tiễn và đặc thù của gỗ rừng trồng ở Việt Nam, đặc biệt là gỗ cao su. Việc hợp tác với các tổ chức quốc tế như PEFC để xây dựng Hệ thống chứng chỉ rừng quốc gia (VFCS) phù hợp sẽ giúp các vườn cây cao su dễ dàng tiếp cận chứng chỉ quản lý rừng. Điều này không chỉ nâng cao giá trị của gỗ cao su Việt Nam mà còn tạo điều kiện thuận lợi để sản phẩm tiếp cận các thị trường khó tính, mang lại lợi ích cho cả gỗ và mủ cao su thiên nhiên. Thứ ba, cần thay đổi nhận thức và phối hợp chặt chẽ giữa doanh nghiệp, hộ gia đình trồng cao su với Viện Nghiên cứu Cao su Việt Nam để nâng cao chất lượng gỗ cao su. Điều này có thể đạt được thông qua việc chuyển giao kỹ thuật trồng, phổ biến kỹ thuật khai thác mủ, và khuyến khích lựa chọn các giống cao su mủ – gỗ, gỗ – mủ hoặc thuần lấy gỗ phù hợp với từng vùng đất, đặc biệt là những vùng đất khó khăn hoặc thiếu lao động. Những giải pháp này sẽ giúp cụm ngành chế biến gỗ cao su Việt Nam khai thác hiệu quả hơn giá trị từ sản phẩm gỗ, giảm thiểu rủi ro và tăng cường khả năng cạnh tranh trên thị trường quốc tế.