Cơ Chế Cạnh Tranh Giữa Các Doanh Nghiệp Xuất Khẩu Cá Tra Việt Nam Nhìn Từ Lý Thuyết Trò Chơi

1. Thông tin Luận văn thạc sĩ

• Tên Luận văn: Cơ chế cạnh tranh giữa các doanh nghiệp xuất khẩu cá tra Việt Nam nhìn từ Lý thuyết trò chơi
• Tác giả: Huỳnh Thị Hồng Hạnh
• Số trang: 59
• Năm: 2017
• Nơi xuất bản: TP. Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành học: Chính sách công
• Từ khoá: Cá tra Việt Nam, xuất khẩu, cạnh tranh doanh nghiệp, lý thuyết trò chơi, giảm giá, chính sách công, cấu trúc thị trường.

2. Nội dung chính

Luận văn của Huỳnh Thị Hồng Hạnh tập trung nghiên cứu một vấn đề được xem là “nghịch lý” trong ngành cá tra Việt Nam: vị thế áp đảo trên thị trường xuất khẩu toàn cầu (chiếm hơn 90% thị phần) nhưng lại liên tục phải đối mặt với áp lực giảm giá kéo dài kể từ năm 2012. Thực trạng này đã dẫn đến hàng loạt doanh nghiệp phá sản, nông dân treo ao, và các doanh nghiệp còn lại phải vật lộn để duy trì hoạt động sản xuất kinh doanh, đặt ra câu hỏi lớn về nguyên nhân của sự sụt giảm giá này. Để tìm câu trả lời, nghiên cứu tiếp cận vấn đề từ góc độ kinh tế học vi mô về cấu trúc thị trường, sử dụng lý thuyết trò chơi làm công cụ phân tích chính để mô hình hóa thị trường cá tra và xác định trạng thái cân bằng mà thị trường hướng tới. Cụ thể, thị trường cá tra được hình dung như một trò chơi động, nơi các nhóm người chơi (doanh nghiệp chế biến xuất khẩu và doanh nghiệp thương mại xuất khẩu) với đặc điểm và động cơ khác nhau sẽ lựa chọn các chiến lược áp đảo để cạnh tranh. Kết quả của trò chơi, được tạo ra từ sự phối hợp các chiến lược này, sẽ giúp lý giải hiện trạng của ngành, bác bỏ nhiều lập luận gây tranh cãi và cung cấp thông tin hữu ích cho các bên liên quan, từ doanh nghiệp đến cơ quan quản lý và nhà làm chính sách, nhằm tìm ra giải pháp cải thiện tình hình.

Cơ sở lý thuyết của nghiên cứu được xây dựng dựa trên các khái niệm về cấu trúc thị trường có yếu tố độc quyền và ứng dụng của lý thuyết trò chơi. Luận văn phân tích chỉ số thế lực độc quyền bán Lerner, phụ thuộc vào độ co giãn của cầu thị trường, số lượng doanh nghiệp và sự tương tác giữa các doanh nghiệp. Thị trường cá tra được đánh giá là không hoàn toàn phù hợp với bất kỳ cấu trúc thị trường điển hình nào như độc quyền nhóm (do rào cản gia nhập thấp), cạnh tranh độc quyền (do sản phẩm có tính đồng nhất cao) hay cạnh tranh hoàn hảo (do cầu vẫn co giãn theo giá). Điều này đòi hỏi một công cụ phân tích đặc biệt là lý thuyết trò chơi để xác định điểm cân bằng trong môi trường có tương tác chiến lược giữa các bên. Nghiên cứu phân loại các doanh nghiệp thành hai nhóm chính: Doanh nghiệp chế biến xuất khẩu (DNCB) có vốn đầu tư lớn vào nhà máy và vùng nuôi, chịu áp lực tài chính và nợ vay cao, nhưng có lợi thế kinh tế theo quy mô; và Doanh nghiệp thương mại xuất khẩu (DNTM) không có cơ sở sản xuất, linh hoạt hơn về vốn và chi phí cố định, dễ dàng gia nhập hoặc rời thị trường. Đặc điểm quan trọng là chi phí trung bình của hai loại hình doanh nghiệp này khá tương đồng, và khả năng giảm chi phí có thể thực hiện thông qua cải tiến công nghệ (hạn chế) hoặc giảm chất lượng sản phẩm (gây hại cho uy tín ngành). Mô hình giả định sản phẩm cá tra phi lê đông lạnh đồng nhất, rào cản gia nhập thấp, không có sản phẩm thay thế hoàn hảo và cầu của doanh nghiệp dốc xuống, với động cơ tối đa hóa lợi nhuận và đảm bảo thanh khoản.

Mô hình nghiên cứu đã chỉ ra hai giai đoạn cạnh tranh chính dẫn đến tình trạng giảm giá kéo dài. Giai đoạn 1 tập trung vào cạnh tranh giảm giá bán. Sau năm 2011, thị trường gặp khó khăn, tồn kho tăng cao, đẩy các DNCB, đặc biệt là những doanh nghiệp vay nợ nhiều, vào tình thế phải giảm giá “bằng mọi giá” để giải quyết áp lực thanh khoản và tránh phá sản. Điều này tạo ra một cuộc đua giảm giá khốc liệt trong nội bộ các DNCB, buộc cả những doanh nghiệp có tài chính ổn định hơn cũng phải chấp nhận giảm giá để bán được hàng. Đồng thời, sự xuất hiện của DNTM, với khả năng gia nhập thị trường dễ dàng và chi phí cố định thấp, đã càng làm gia tăng áp lực giảm giá. DNTM có thể bán với giá thấp hơn để chiếm thị phần, khiến các DNCB không thể giữ giá cao, đẩy giá bán trên thị trường giảm dần về mức chi phí trung bình (điểm hòa vốn) của các doanh nghiệp. Giai đoạn 2 chuyển sang cạnh tranh hạ chi phí sản xuất. Khi giá đã chạm đến mức hòa vốn, doanh nghiệp muốn tăng lợi nhuận phải tìm cách cắt giảm chi phí. Các DNCB lớn triển khai chiến lược tích hợp dọc (đầu tư vùng nuôi, nhà máy thức ăn, chế biến phụ phẩm) để tối ưu hóa chi phí và kiểm soát chất lượng, tạo ra lợi thế cạnh tranh bền vững. Tuy nhiên, nhiều doanh nghiệp khác, không đủ khả năng đầu tư, đã dùng đến chiến lược giảm chất lượng sản phẩm (tăng tỷ lệ nước, gian lận mạ băng) để hạ giá thành. Hành động này đã làm suy giảm uy tín của cá tra Việt Nam trên thị trường quốc tế, khiến giá càng bị kéo xuống thấp hơn và biên lợi nhuận thực tế tiệm cận 0, tạo ra một điểm cân bằng mới, tiêu cực cho toàn ngành. Các dữ liệu về biên lợi nhuận của các DNCB tiêu biểu cho thấy xu hướng này là có thật.

Kết quả nghiên cứu đã đưa ra những kết luận quan trọng và hàm ý chính sách sâu sắc. Thứ nhất, áp lực giảm giá xuất khẩu cá tra kéo dài không phải do các yếu tố bên ngoài (cung vượt cầu, cạnh tranh sản phẩm thay thế, hay rào cản thị trường nhập khẩu như thuế chống bán phá giá), mà là hệ quả trực tiếp từ cơ chế tương tác chiến lược cạnh tranh nội bộ giữa các doanh nghiệp xuất khẩu cá tra Việt Nam. Các giả thuyết thay thế về nguyên nhân giảm giá đã được xem xét và bác bỏ thông qua các phân tích dữ liệu và kết quả nghiên cứu trước đó. Thị trường cá tra đang tiến đến một điểm cân bằng nơi giá bán bằng chi phí trung bình và lợi nhuận biên của ngành tiến về 0, một trạng thái không bền vững nếu cơ chế cạnh tranh không thay đổi. Thứ hai, mô hình cũng cho thấy nghịch lý về thế lực độc quyền của cá tra Việt Nam thực chất không tồn tại, bởi lẽ vị thế áp đảo về thị phần không chuyển hóa thành khả năng định giá do đặc điểm cạnh tranh nội bộ. Thứ ba, về hàm ý chính sách, luận văn kiến nghị cơ quan quản lý nhà nước cần nhận diện rằng các vấn đề như bán phá giá hay gian lận chất lượng chỉ là hệ quả của động cơ cạnh tranh xuống đáy. Giải pháp cần tập trung vào việc tạo ra cơ chế quyết định tập thể, khuyến khích sự hợp nhất để hình thành các doanh nghiệp lớn hơn, có tiếng nói chung và năng lực kiểm soát chuỗi giá trị tốt hơn, giống như mô hình ngành cá hồi Scotland. Đối với các doanh nghiệp, thay vì chờ đợi sự can thiệp của nhà nước, cần chủ động liên kết, đa dạng hóa và nâng cao chất lượng sản phẩm, đồng thời vận động chính sách vì lợi ích chung của ngành để thoát khỏi vòng xoáy cạnh tranh tiêu cực hiện tại.