Đánh Giá Sinh Kế Hộ Nghèo, Hộ Cận Nghèo Trước Chính Sách Chấn Chỉnh Trật Tự Lòng Đường, Vỉa Hè Tại Quận 1 Thành Phố Hồ Chí Minh

1. Thông tin Luận văn thạc sĩ

• Tên Luận văn: Đánh giá sinh kế hộ nghèo, hộ cận nghèo trước chính sách chấn chỉnh trật tự lòng đường, vỉa hè tại Quận 1 Thành phố Hồ Chí Minh
• Tác giả: Nguyễn Kim Đức
• Số trang: 100
• Năm: 2017
• Nơi xuất bản: Trường Đại học Kinh tế Thành phố Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành học: Quản lý công
• Từ khoá: Sinh kế, hộ nghèo, hộ cận nghèo, chính sách chấn chỉnh trật tự đô thị, lòng đường vỉa hè, Quận 1 TP.HCM, tác động chính sách, khung sinh kế bền vững.

2. Nội dung chính

Tình trạng lòng đường, vỉa hè tại Quận 1, Thành phố Hồ Chí Minh bị lấn chiếm để kinh doanh, buôn bán nhỏ lẻ, hàng rong, quán ăn uống đã gây ra nhiều bất cập về trật tự đô thị, an toàn giao thông, vệ sinh môi trường và mỹ quan đô thị. Nhằm khắc phục những hạn chế này và hướng tới mục tiêu xây dựng một Thành phố Hồ Chí Minh văn minh, hiện đại, nghĩa tình, Ban Thường vụ Thành ủy đã ban hành Chỉ thị 11-CT/TU vào ngày 10 tháng 3 năm 2017 về tăng cường công tác quản lý trật tự đô thị. Sau khi có chỉ thị này, Quận 1 đã triển khai quyết liệt các giải pháp chấn chỉnh trật tự lòng đường, vỉa hè, bước đầu nhận được sự đồng thuận từ cộng đồng và tạo hiệu ứng lan tỏa tích cực. Tuy nhiên, chính sách này lại chưa thực sự đồng bộ trong việc gắn kết giữa văn minh đô thị với an sinh xã hội, gây ra những tác động không nhỏ đến sinh kế của một bộ phận hộ nghèo và hộ cận nghèo trên địa bàn Quận 1. Đối với nhiều hộ gia đình, hoạt động mua bán trên vỉa hè không chỉ là nguồn thu nhập chính mà còn là nguồn sống duy nhất. Trước thực trạng đó, luận văn đã sử dụng Khung phân tích sinh kế bền vững (DFID) để nghiên cứu sâu thực trạng sinh kế của các hộ nghèo, hộ cận nghèo bị ảnh hưởng bởi chính sách này tại Quận 1. Mục tiêu chính của nghiên cứu là làm rõ các tác động của chính sách đến sinh kế, đánh giá các loại tài sản sinh kế và tình trạng dễ bị tổn thương của các hộ, từ đó đề xuất những thay đổi chính sách cần thiết nhằm cải thiện sinh kế cho đối tượng này, hài hòa giữa mục tiêu chấn chỉnh trật tự đô thị và đảm bảo an sinh xã hội. Phạm vi nghiên cứu tập trung vào các hộ nghèo, hộ cận nghèo chịu ảnh hưởng trực tiếp từ chính sách trong khoảng thời gian từ tháng 7 đến tháng 10 năm 2017 tại 10 phường của Quận 1.

Kết quả nghiên cứu cho thấy, tuy sinh sống tại khu vực trung tâm Thành phố Hồ Chí Minh, nhưng nhiều hộ nghèo, hộ cận nghèo vẫn đối mặt với sinh kế không bền vững và ổn định. Sinh kế của họ chịu tác động lớn từ chính sách chấn chỉnh trật tự đô thị, khiến khả năng thực hiện các chiến lược sinh kế trở nên hết sức khó khăn. Cụ thể, về vốn con người, đa số chủ hộ là nữ giới (80,2%), trong độ tuổi lao động (45-55 tuổi chiếm 30,4%), nhưng trình độ học vấn thấp (cấp 1, 2 chiếm 77,4%), thiếu kỹ năng chuyên môn. Điều này gây khó khăn lớn trong việc chuyển đổi nghề nghiệp nếu sinh kế mua bán vỉa hè bị mất đi. Sức khỏe của các thành viên trong hộ nhìn chung tốt, dễ dàng tiếp cận dịch vụ y tế và có bảo hiểm y tế. Về vốn vật chất, các hộ có đủ tiện nghi cơ bản như tivi, điện thoại, xe máy, tủ lạnh, nhưng nhà ở chủ yếu là bán kiên cố hoặc thuê, với diện tích nhỏ hẹp. Vốn tài chính của các hộ chủ yếu đến từ tiền mặt để dành hoặc vay mượn từ quỹ tín dụng ưu đãi, người thân, hội đoàn thể, và phần lớn được sử dụng vào mục đích kinh doanh trên vỉa hè. Mức thu nhập từ buôn bán vỉa hè rất khó xác định chính xác do các hộ có xu hướng giấu thông tin, nhưng thực tế cho thấy đây là nguồn thu nhập đáng kể và ổn định đối với họ. Đối với vốn tự nhiên, do đặc thù địa bàn đô thị trung tâm, yếu tố này không được đề cập trong nghiên cứu. Về vốn xã hội, các hộ nghèo, cận nghèo ít tham gia các tổ chức chính trị – xã hội nhưng vẫn có thể tiếp cận thông tin và các nguồn vốn vay ưu đãi thông qua các hội đoàn thể.

Chính sách chấn chỉnh trật tự lòng đường, vỉa hè được xem là một cú sốc lớn đối với sinh kế của các hộ nghèo, hộ cận nghèo, chiếm tới 65,2% các cú sốc mà họ gặp phải trong năm. Bên cạnh đó, các cú sốc khác như bệnh tật, tăng giá cả cũng ảnh hưởng đáng kể. Xu hướng phát triển đô thị theo hướng văn minh, hiện đại là tất yếu, khiến chính sách này có tác động lâu dài và sâu rộng. Trước yêu cầu “đòi lại vỉa hè”, phần lớn các hộ vẫn lựa chọn tiếp tục mua bán công khai hoặc không công khai, chấp nhận rủi ro bị xử phạt, bởi họ coi đây là sinh kế dễ làm, mang lại thu nhập ổn định và linh hoạt về thời gian. Chỉ 11,3% hộ sẵn sàng chuyển đổi nghề nghiệp. Các hộ có kinh nghiệm mua bán lâu năm (trên 10 năm chiếm 48,2%) càng khó từ bỏ. Về các phương án chính quyền đưa ra, nhiều hộ đồng ý đóng phí sử dụng vỉa hè tại chỗ (76,1%) để được tiếp tục kinh doanh, cho thấy sự phụ thuộc lớn vào địa điểm hiện tại. Tuy nhiên, việc sắp xếp bán hàng tập trung theo giờ lại ít nhận được sự đồng thuận (55,6% không đồng tình), do lo ngại ảnh hưởng đến lượng khách và thu nhập. Những hộ đồng ý chuyển đến khu vực bán hàng tập trung thí điểm (như đường Nguyễn Văn Chiêm) đã có cải thiện thu nhập nhờ lượng khách tăng và sự hỗ trợ ban đầu về phí, cơ sở vật chất. Tuy nhiên, những khó khăn về thiếu vốn, lao động, tay nghề, sức khỏe và chi phí sinh hoạt cao vẫn là rào cản lớn cho việc hoạch định sinh kế mới bền vững.

Từ những phân tích trên, luận văn đưa ra một số kiến nghị chính sách nhằm hỗ trợ sinh kế bền vững cho các hộ nghèo, hộ cận nghèo. Về nguồn vốn con người, cần tăng cường hỗ trợ y tế (thẻ bảo hiểm, khám chữa bệnh miễn phí), giáo dục (miễn giảm học phí, hỗ trợ chi phí học tập cho trẻ em, đặc biệt là thành viên trong độ tuổi lao động để nâng cao trình độ, kỹ năng), và đẩy mạnh đào tạo nghề, giới thiệu việc làm phù hợp với trình độ, khả năng của người dân (như trang điểm, nấu ăn, giúp việc). Đối với nguồn vốn tài chính, cần duy trì và nâng cao hiệu quả các quỹ tín dụng ưu đãi (xóa đói giảm nghèo, giải quyết việc làm), đồng thời xem xét hỗ trợ tài chính đột xuất và vận động mạnh thường quân. Đặc biệt, cần quy hoạch và bố trí các khu vực mua bán tập trung (khu ẩm thực, hàng rong) tương tự mô hình Nguyễn Văn Chiêm, Bách Tùng Diệp, có xem xét cấp phép cho các cơ sở kinh doanh lớn thuê vỉa hè để giải quyết việc làm. Về nguồn vốn vật chất, tiếp tục hỗ trợ tiền điện, nước, trao tặng thiết bị gia dụng, xây dựng hoặc sửa chữa nhà tình thương. Về nguồn vốn xã hội, cần phát huy vai trò của Mặt trận Tổ quốc và các đoàn thể trong tuyên truyền, vận động, giám sát thực hiện chính sách, cũng như tập hợp và hỗ trợ các hộ nghèo, cận nghèo một cách hiệu quả hơn. Cuối cùng, về chính sách quản lý nhà nước, cần xây dựng đề án quản lý và sử dụng vỉa hè rõ ràng, có lộ trình thực hiện phù hợp, tránh nóng vội, đảm bảo tính dân chủ. Ban hành danh mục tuyến đường cho phép sử dụng vỉa hè tạm thời (có thu phí hoặc không), quy định chế tài xử phạt nghiêm minh đối với các hành vi tái vi phạm, đồng thời xem xét cấp phép cho các hoạt động kinh doanh sau 19h để tạo điều kiện mưu sinh, nhưng vẫn phải đảm bảo lối đi cho người đi bộ và mỹ quan đô thị.