Xử Lý Vi Phạm Pháp Luật Về Môi Trường Đối Với Doanh Nghiệp Trên Địa Bàn Tỉnh Cà Mau: Thực Trạng Và Giải Pháp

1. Thông tin Luận văn thạc sĩ

• Tên Luận văn: XỬ LÝ VI PHẠM PHÁP LUẬT VỀ MÔI TRƯỜNG ĐỐI VỚI DOANH NGHIỆP TRÊN ĐỊA BÀN TỈNH CÀ MAU: THỰC TRẠNG VÀ GIẢI PHÁP
• Tác giả: LÊ TẤN VINH
• Số trang: 88
• Năm: 2017
• Nơi xuất bản: Trường Đại học Kinh tế TP.HCM
• Chuyên ngành học: Luật Kinh tế
• Từ khoá: Vi phạm pháp luật môi trường, xử lý vi phạm, doanh nghiệp, Cà Mau, pháp luật kinh tế, chế tài hành chính, chế tài hình sự, bảo vệ môi trường.

2. Nội dung chính

Môi trường, yếu tố sống còn cho sự phát triển bền vững, đang đối mặt với những thách thức nghiêm trọng từ ô nhiễm, đặc biệt là do các hoạt động sản xuất, kinh doanh. Tại Việt Nam, tình trạng vi phạm pháp luật về bảo vệ môi trường có xu hướng gia tăng và diễn biến phức tạp, với các hành vi ngày càng tinh vi, gây ra những hậu quả nặng nề. Tỉnh Cà Mau, một khu vực trọng điểm của Đồng bằng sông Cửu Long với tốc độ công nghiệp hóa và đô thị hóa nhanh chóng, đối mặt với vấn đề ô nhiễm môi trường đặc biệt nghiêm trọng do đặc thù các khu công nghiệp chế biến thủy hải sản thường nằm ven sông và thiếu hệ thống xử lý nước thải tập trung. Các doanh nghiệp tại đây thường lợi dụng sơ hở, sử dụng nhiều thủ đoạn để xả thải trái phép, ảnh hưởng trực tiếp đến sức khỏe người dân và an ninh trật tự địa phương. Luận văn này đặt ra mục tiêu phân tích thực trạng xử lý vi phạm pháp luật về môi trường đối với doanh nghiệp trên địa bàn tỉnh Cà Mau, đồng thời đề xuất các giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả công tác này. Tác giả đã sử dụng Bộ quy tắc ROCCIPI (Rules – Quy tắc, Opportunities – Cơ hội, Capacity – Năng lực, Communication/Consciousness – Truyền thông/Nhận thức, Interests – Lợi ích, Procedures – Quy trình, Ideology – Ý thức hệ) để đi sâu tìm hiểu nguyên nhân gốc rễ của tình trạng vi phạm. Kết quả phân tích cho thấy, các quy định pháp luật về môi trường, dù đã có sự phát triển qua các giai đoạn, vẫn còn nhiều bất cập, chung chung, thiếu tính thực thi và chưa theo kịp yêu cầu phát triển. Cơ hội vi phạm của doanh nghiệp gia tăng do cơ chế giám sát lỏng lẻo từ cả cơ quan quản lý nhà nước lẫn cộng đồng, với tình trạng thiếu hụt nhân lực, năng lực, và sự chồng chéo trong công tác thanh kiểm tra. Năng lực tuân thủ pháp luật về môi trường của nhiều doanh nghiệp còn hạn chế, với công nghệ lạc hậu và thiếu đầu tư đúng mức, trong khi ý thức và nhận thức về bảo vệ môi trường chưa thực sự được coi trọng, khiến lợi ích kinh tế trước mắt thường được đặt lên hàng đầu. Các quy trình, thủ tục hành chính về môi trường còn phức tạp, hình thức, tạo kẽ hở cho doanh nghiệp đối phó và phát sinh tiêu cực. Cuối cùng, ý thức hệ và quan niệm về bảo vệ môi trường trong xã hội nói chung và giới doanh nghiệp nói riêng chưa cao, khiến các hành vi vi phạm chưa bị lên án mạnh mẽ như một tội ác.

Công tác phát hiện và xử lý vi phạm pháp luật về môi trường theo quy định hành chính được thực hiện chủ yếu thông qua hoạt động thanh tra, kiểm tra chuyên ngành của Thanh tra môi trường và Cảnh sát môi trường, dưới hai hình thức: theo kế hoạch và đột xuất. Đối với kiểm tra theo kế hoạch, quá trình bao gồm lập kế hoạch, phê duyệt, triển khai, thu thập chứng cứ, lập biên bản, ra quyết định xử phạt và kết luận thanh tra. Tuy nhiên, hình thức này dễ bị động và doanh nghiệp có thời gian đối phó. Kiểm tra đột xuất được tiến hành khi phát hiện dấu hiệu vi phạm hoặc theo tố giác, tin báo, với quy trình tương tự nhưng yêu cầu tính bí mật, bất ngờ cao hơn. Thực tiễn tại Cà Mau từ năm 2011 đến 2016 cho thấy, lực lượng Thanh tra Sở Tài nguyên và Môi trường đã thực hiện 32 cuộc thanh tra, phát hiện 332 trường hợp vi phạm và xử phạt hành chính 90 trường hợp với tổng số tiền hơn 7,5 tỷ đồng. Lực lượng Cảnh sát môi trường Công an tỉnh cũng tiến hành 100 cuộc kiểm tra đột xuất, phát hiện 100 trường hợp vi phạm và xử phạt 18 trường hợp với số tiền hơn 1,1 tỷ đồng. Khoảng 40% nguồn tin vi phạm đến từ phản ánh của người dân và báo chí, cho thấy vai trò quan trọng của cộng đồng. Mặc dù có những kết quả nhất định, công tác này vẫn còn nhiều hạn chế như: kế hoạch thanh tra chưa đúng trọng tâm, thiếu thống nhất và chồng chéo giữa các cơ quan, nhân lực thanh tra còn thiếu và hạn chế về trình độ, tình trạng tiêu cực vẫn còn tồn tại. Doanh nghiệp ngày càng tinh vi trong việc che giấu hành vi vi phạm, trong khi quy định pháp luật còn ràng buộc bởi nhiều thủ tục hành chính, làm giảm hiệu quả phát hiện và xử lý. Để khắc phục, cần đổi mới công tác thanh tra theo hướng có trọng tâm, trọng điểm, tăng cường phối hợp liên ngành, công khai kết luận thanh tra, và xây dựng cơ sở dữ liệu về các doanh nghiệp có nguy cơ cao. Đồng thời, cần hoàn thiện các văn bản quy phạm pháp luật để tạo hành lang pháp lý thống nhất, rõ ràng cho hoạt động kiểm tra, nâng cao năng lực và đạo đức của đội ngũ cán bộ, tăng cường kiểm tra đột xuất đối với các doanh nghiệp tái phạm hoặc gây ô nhiễm cao, cùng với việc đầu tư trang thiết bị kỹ thuật hiện đại cho giám sát môi trường.

Về phát hiện và xử lý vi phạm pháp luật về môi trường theo quy định hình sự, trước ngày 01/7/2016 (theo Bộ luật Hình sự 1999), chủ thể tiến hành điều tra ban đầu là Cảnh sát môi trường, sau đó chuyển cho Cảnh sát kinh tế để tiếp tục điều tra tố tụng. Các bước bao gồm xác định tội phạm và người thực hiện hành vi, bảo vệ và khám nghiệm hiện trường, thu thập mẫu vật, trưng cầu giám định, lấy lời khai ban đầu, và thống nhất chủ trương xử lý. Nếu có dấu hiệu tội phạm, Cảnh sát môi trường ra quyết định khởi tố vụ án và tiến hành một số hoạt động điều tra ban đầu trước khi chuyển hồ sơ cho Cơ quan cảnh sát điều tra. Tuy nhiên, các quy định định tính về “hậu quả nghiêm trọng” gây khó khăn cho việc áp dụng. Từ ngày 01/7/2016, Bộ luật Hình sự 2015 đã có những sửa đổi, bổ sung quan trọng, bao gồm việc “tội phạm hóa” hành vi vi phạm của pháp nhân thương mại đối với 9 loại tội phạm môi trường, quy định các tình tiết định lượng cụ thể thay vì các dấu hiệu định tính mơ hồ, nâng mức phạt tiền và hình phạt tù, cùng với việc bổ sung các biện pháp cưỡng chế đối với pháp nhân. Thực tiễn tại Cà Mau lại cho thấy một bức tranh khác, từ năm 2011 đến 2016, chưa có trường hợp nào doanh nghiệp bị xử lý hình sự về tội phạm môi trường do lực lượng Cảnh sát môi trường tỉnh phát hiện, điều tra. Chỉ có một số vụ hủy hoại rừng hoặc vi phạm quy định bảo vệ động vật quý hiếm bị Tòa án nhân dân hai cấp tỉnh Cà Mau thụ lý. Tình trạng này xuất phát từ nhiều bất cập: thiếu văn bản hướng dẫn chi tiết các tình tiết định tính, việc pháp nhân không được coi là chủ thể tội phạm trước BLHS 2015 (dù BLHS 2015 đã có nhưng chưa có hiệu lực thực thi đầy đủ tại thời điểm luận văn), sự phụ thuộc vào cơ quan thanh tra chuyên ngành và Cảnh sát môi trường chưa phát huy hết chức năng, cũng như áp lực thu hút đầu tư của địa phương nghèo khiến chính quyền có xu hướng “nhắc nhở” hoặc “xử phạt hành chính” thay vì xử lý hình sự. Các giải pháp được đề xuất bao gồm việc lực lượng Thanh tra Tài nguyên và Môi trường cần nắm vững dấu hiệu tội phạm, tăng cường kiểm tra đột xuất và chủ động chuyển hồ sơ; Cảnh sát môi trường cần đổi mới biện pháp nghiệp vụ, công bố “đường dây nóng” tiếp nhận tin báo tố giác; nâng cao năng lực kiểm định, giám định môi trường; và quan trọng nhất là thay đổi tư duy của lãnh đạo địa phương, ưu tiên bảo vệ môi trường, không vì lợi ích kinh tế trước mắt mà đánh đổi môi trường, và xử lý nghiêm trách nhiệm người đứng đầu khi để xảy ra ô nhiễm.

Về chế tài áp dụng, bao gồm các biện pháp xử lý hành chính và hình sự. Đối với xử lý hành chính, các hành vi vi phạm pháp luật về bảo vệ môi trường của cá nhân và tổ chức (kể cả nước ngoài) bị áp dụng các hình thức xử phạt chính như cảnh cáo, phạt tiền (tối đa 1 tỷ đồng cho cá nhân, 2 tỷ đồng cho tổ chức), cùng các hình thức xử phạt bổ sung như tước quyền sử dụng giấy phép, đình chỉ hoạt động, tịch thu tang vật. Ngoài ra, còn có các biện pháp khắc phục hậu quả như buộc khôi phục tình trạng môi trường, bồi thường thiệt hại, di dời cơ sở. Thống kê tại Cà Mau cho thấy, dù số vụ vi phạm được phát hiện nhiều (432 vụ), nhưng tỷ lệ xử phạt còn thấp (108 trường hợp, chiếm 25%), với mức phạt trung bình khoảng 64 triệu đồng, không đủ sức răn đe. Các hành vi phổ biến là xả thải vượt quy chuẩn và không thực hiện đúng báo cáo đánh giá tác động môi trường. Nguyên nhân chính là do doanh nghiệp chỉ quan tâm đến lợi nhuận (45%) và chế tài xử phạt còn thấp, chưa nghiêm (26%). Để nâng cao hiệu quả, cần phát huy vai trò của báo chí trong việc giám sát, tăng cường mức phạt hành chính để đảm bảo tính răn đe, nghiêm minh giám sát việc thực hiện các quyết định xử phạt và biện pháp khắc phục hậu quả, rà soát và sửa đổi các quy chuẩn kỹ thuật môi trường, đồng thời đầu tư trang thiết bị và đào tạo chuyên môn cho lực lượng thực thi. Đối với chế tài hình sự, Bộ luật Hình sự 2015 đã khắc phục nhiều bất cập của BLHS 1999 bằng cách định lượng hóa các dấu hiệu tội phạm, mở rộng đối tượng chịu trách nhiệm hình sự sang pháp nhân thương mại, và tăng mức phạt. Tuy nhiên, việc áp dụng chế tài hình sự đối với doanh nghiệp vẫn còn nhiều thách thức. Mức phạt tiền dù đã cao nhưng có thể chưa đủ để khắc phục triệt để hậu quả, và việc đình chỉ hoạt động vĩnh viễn có thể gây khó khăn cho việc bồi thường thiệt hại cho nạn nhân. Thời hiệu truy cứu trách nhiệm hình sự của pháp nhân còn dựa trên thời gian bị phạt tù, chưa thực sự phù hợp với tính chất kéo dài và khó phát hiện của tội phạm môi trường. Giải pháp đề xuất bao gồm việc chuyển các khoản tiền thu được từ vi phạm sang quỹ khắc phục hậu quả môi trường, cân nhắc kỹ lưỡng khi áp dụng hình phạt đình chỉ hoạt động vĩnh viễn, kéo dài thời hiệu truy cứu trách nhiệm hình sự đối với pháp nhân vi phạm môi trường, và cụ thể hóa hơn các dấu hiệu “hậu quả nghiêm trọng” bằng các chỉ số định lượng trong văn bản hướng dẫn, để đảm bảo tính khả thi và hiệu quả của các quy định pháp luật trong thực tiễn.