Pháp Luật Về Hoạt Động Mua Bán Nợ Của VAMC

1. Thông tin Luận văn thạc sĩ

• Tên Luận văn: PHÁP LUẬT VỀ HOẠT ĐỘNG MUA BÁN NỢ CỦA VAMC
• Tác giả: NGUYỄN THU CÚC
• Số trang: 94
• Năm: 2017
• Nơi xuất bản: TP. HỒ CHÍ MINH, Trường Đại học Kinh tế TP.HCM
• Chuyên ngành học: Luật kinh tế (Mã số: 60380107)
• Từ khoá: Pháp luật mua bán nợ, hoạt động mua bán nợ, nợ xấu, VAMC, ngân hàng thương mại (NHTM), xử lý nợ xấu, thị trường mua bán nợ.

2. Nội dung chính

Tình trạng nợ xấu trong hệ thống các tổ chức tín dụng (TCTD) ở Việt Nam từ giai đoạn 2010-2015 đã trở thành một thách thức lớn, ảnh hưởng nghiêm trọng đến sự ổn định kinh tế vĩ mô và hiệu quả hoạt động của các ngân hàng thương mại (NHTM). Việc xử lý nợ xấu không chỉ giúp cải thiện thanh khoản, nâng cao an toàn hệ thống tín dụng mà còn thúc đẩy tăng trưởng kinh tế. Trong các biện pháp xử lý nợ xấu, hoạt động mua bán nợ, đặc biệt là thông qua Công ty Quản lý tài sản của các tổ chức tín dụng Việt Nam (VAMC), được Ngân hàng Nhà nước (NHNN) và các TCTD đặc biệt quan tâm. Mặc dù hành lang pháp lý cho hoạt động này đã được xây dựng và liên tục hoàn thiện kể từ Quyết định số 843/QĐ-TTg năm 2013, nhưng trên thực tế vẫn còn nhiều bất cập, mâu thuẫn, làm ảnh hưởng đến tính khả thi và hiệu quả của việc xử lý nợ. Luận văn này ra đời nhằm mục đích khái quát hóa các vấn đề lý luận về nợ xấu và hoạt động mua bán nợ, phân tích thực trạng pháp luật Việt Nam điều chỉnh hoạt động mua bán nợ của VAMC, từ đó đề xuất các kiến nghị nhằm hoàn thiện pháp luật và nâng cao hiệu quả xử lý nợ xấu. Khái niệm nợ xấu được luận văn phân tích dựa trên các chuẩn mực quốc tế (IMF, BCBS) và quy định trong nước, nhấn mạnh đặc điểm nợ xấu là các khoản vay giá trị lớn, khó thu hồi, và việc xác định nợ xấu cần tuân thủ quy trình phức tạp, có ý nghĩa sống còn đối với sự an toàn của NHTM. Hoạt động mua bán nợ, như một sản phẩm tất yếu của nền kinh tế thị trường, được định nghĩa là việc chuyển giao quyền đòi nợ từ bên bán sang bên mua, với mục tiêu phân tán rủi ro và khơi thông dòng vốn. Luận văn cũng phân loại các phương thức mua bán nợ dựa trên chủ thể tham gia (có sự tham gia của nhà nước hoặc không), tính chất tự nguyện (thị trường hoặc theo yêu cầu), và tính có truy đòi, đồng thời chỉ ra vai trò quan trọng của hoạt động này đối với NHTM, con nợ và Nhà nước, rút ra các bài học kinh nghiệm từ mô hình AMC ở các quốc gia châu Á như Hàn Quốc, Thái Lan và Malaysia.

Pháp luật Việt Nam hiện hành đã có những quy định cụ thể về hoạt động mua bán nợ của VAMC. VAMC, được thành lập năm 2013, đóng vai trò là công cụ đặc biệt của Chính phủ để xử lý nợ xấu, hoạt động theo nguyên tắc không vì mục tiêu lợi nhuận, với nguồn vốn chủ yếu từ vốn điều lệ và trái phiếu đặc biệt. VAMC có thể mua nợ xấu từ NHTM theo hai phương thức chính: mua bằng trái phiếu đặc biệt và mua theo giá thị trường. Đối với phương thức mua bằng trái phiếu đặc biệt, VAMC đóng vai trò là công cụ tài chính vĩ mô hỗ trợ, còn NHTM thường ở vị thế bắt buộc phải bán để giảm tỷ lệ nợ xấu. Trái phiếu đặc biệt có lãi suất 0%, không được chuyển nhượng nhưng được dùng trong nghiệp vụ tái cấp vốn với NHNN, và NHTM phải trích lập dự phòng rủi ro. Phương thức này giúp NHTM làm sạch bảng cân đối kế toán tạm thời, có nguồn vốn tái cấp từ NHNN, và trì hoãn việc hạch toán lỗ. Tuy nhiên, nó bị đánh giá là một biện pháp hành chính “giữ hộ nợ” hơn là một giao dịch mua bán thực sự, vì các khoản nợ không được VAMC xử lý sẽ được trả lại NHTM khi trái phiếu đáo hạn. Ngược lại, phương thức mua nợ theo giá thị trường, dù ít phổ biến hơn, cho phép VAMC hoạt động như một nhà đầu tư thực thụ, với các điều kiện khắt khe hơn về khả năng thu hồi nợ và tài sản đảm bảo, thanh toán bằng tiền mặt hoặc trái phiếu phát hành trực tiếp có tính thanh khoản cao hơn. Luận văn cũng xem xét các quy định về quyền và nghĩa vụ của VAMC và NHTM trong từng phương thức, cũng như các biện pháp hỗ trợ khách hàng vay và xử lý tài sản bảo đảm sau khi VAMC mua nợ, nhấn mạnh sự phức tạp và các điều kiện ràng buộc.

Bên cạnh vai trò của VAMC, luận văn cũng phân tích hoạt động xử lý nợ xấu của NHTM thông qua các chủ thể khác. Các NHTM có thể bán nợ xấu cho Công ty Quản lý nợ và Khai thác tài sản (AMC) của chính mình. Mô hình AMC trực thuộc, dù đã được hình thành từ lâu, ban đầu gặp nhiều khó khăn do thiếu khuôn khổ pháp lý chuyên biệt và hạn chế về năng lực. Tuy nhiên, với sự ra đời của Nghị định 69/2016/NĐ-CP về điều kiện kinh doanh dịch vụ mua bán nợ và Thông tư 09/2015/TT-NHNN, hoạt động của các AMC đã được củng cố, yêu cầu các giao dịch này tuân thủ các điều kiện pháp lý nghiêm ngặt về khoản nợ, nguyên tắc chuyển giao và điều kiện hoạt động của AMC. Việc này nhằm tránh tình trạng NHTM lợi dụng AMC để che giấu nợ xấu. Tiếp đó, luận văn xem xét việc NHTM bán nợ xấu cho NHTM hoặc AMC của NHTM khác. Thông tư 09/2015/TT-NHNN đã mở rộng cho phép NHTM tham gia thị trường mua bán nợ với vai trò bên mua, nhưng kèm theo các điều kiện chặt chẽ như tỷ lệ nợ xấu dưới 3% và sự chấp thuận của NHNN. Mặc dù đây là một bước tiến, nhưng luận văn chỉ ra bất cập trong việc Thông tư 09 loại trừ hoạt động mua bán nợ giữa các TCTD ra khỏi phạm vi điều chỉnh, có thể dẫn đến việc “đảo nợ” và thiếu minh bạch. Ngoài ra, việc NHNN can thiệp vào định giá khoản nợ cũng bị chỉ trích là làm cản trở quy luật cung cầu thị trường. Cuối cùng, NHTM có thể bán nợ cho các doanh nghiệp kinh doanh hoạt động mua bán nợ khác, được khuyến khích bởi Nghị định 69/2016/NĐ-CP. Nghị định này đặt ra các điều kiện về vốn, người quản lý và nghiêm cấm việc vay vốn từ TCTD để mua nợ của chính TCTD đó, nhằm tạo ra một “sân chơi” công bằng và chuyên nghiệp hơn cho thị trường mua bán nợ.

Tuy nhiên, kết quả xử lý nợ xấu của VAMC và các quy định pháp luật hiện hành vẫn còn nhiều hạn chế. Tính đến tháng 3/2017, VAMC chỉ mới thu hồi được khoảng 17,6% tổng dư nợ gốc đã mua bằng trái phiếu đặc biệt, cho thấy hiệu quả còn khiêm tốn. Tỷ lệ nợ xấu thực tế trong hệ thống TCTD, bao gồm cả nợ xấu nội bảng, nợ do VAMC quản lý và nợ tiềm ẩn, vẫn ở mức cao (khoảng 8,86% vào cuối năm 2016). Luận văn kiến nghị cần quy định rõ trách nhiệm của VAMC khi nhận khoản nợ, có cơ chế xử phạt nếu VAMC chậm trễ gây thiệt hại, nhằm tạo động lực và áp lực cho VAMC xử lý nợ hiệu quả hơn, thay vì chỉ “giữ hộ nợ”. Đồng thời, luận văn đề xuất VAMC không nên tham gia mua nợ theo giá thị trường, vì hoạt động này đòi hỏi nguồn lực lớn và có nhiều chủ thể khác đã sẵn sàng tham gia, cho phép VAMC tập trung vào nhiệm vụ chính là xử lý các khoản nợ xấu “ít người mua”. Về biện pháp chuyển nợ thành vốn góp, luận văn kiến nghị chỉ nên cho phép NHTM thực hiện trong những ngành, lĩnh vực mà ngân hàng có thể kiểm soát được nhằm tránh rủi ro khi đầu tư vào lĩnh vực ngoài chuyên môn. Ngoài ra, cần khắc phục sự thiếu đồng bộ giữa các văn bản pháp luật liên quan, như Luật Đất đai không cho phép VAMC hoặc các doanh nghiệp mua bán nợ nhận thế chấp quyền sử dụng đất bổ sung, gây cản trở lưu thông tài sản. Cũng cần áp dụng thủ tục rút gọn trong giải quyết tranh chấp liên quan đến xử lý tài sản bảo đảm tại tòa án để đẩy nhanh quá trình thu hồi nợ. Đối với các chủ thể khác, luận văn kiến nghị điều chỉnh tiêu chuẩn về trình độ và kinh nghiệm của người quản lý doanh nghiệp mua bán nợ theo hướng linh hoạt hơn, bổ sung định nghĩa cụ thể về “quyền đòi nợ” và mở cửa thị trường cho nhà đầu tư nước ngoài để tăng tính cạnh tranh và thanh khoản của thị trường mua bán nợ.